Электр қалқаны бөлмесінің өрт қауіпсіздігі ерекшеліктері
Электр қалқаны бөлмесі ғимараттағы өрт қаупі ең жоғары бөлмелердің бірі. Онда тұрақты жүктемедегі кіріс-тарату құрылғылары, негізгі тарату қалқандары, автоматты ажыратқыштар, трансформаторлар және кабель кірістері орналасады. Бөлме өртенсе, ғимарат электр қуатынсыз қалады, ал өрт кабельдер арқылы көрші бөлмелерге таралуы мүмкін.
Өрттің пайда болу себептері:
- аппараттар мен шиналардағы қысқа тұйықталу;
- желінің артық жүктемесінен немесе қиманың қате таңдалуынан сымдардың қызып кетуі;
- қосылыстарда, соның ішінде мыс пен алюминий түйіскен жерде ұшқындану және қызу;
- кабель оқшаулауының ескіруі және зақымдануы;
- тарату құрылғыларының ақауы;
- апаттық режимдерге әкелетін шаң мен ылғал;
- монтаждау қателері және сапасыз бөлшектер.
Өрттің салдары:
- бүкіл ғимараттың электр қуатын ажыратуға;
- технологиялық және бизнес процестердің тоқтауына;
- қымбат жабдықтың істен шығуына;
- өрттің көрші бөлмелерге таралуына;
- ғимараттағы адамдарға қауіп төнуіне;
- тоқтап қалу және қалпына келтіру шығындарына.
Бөлме немесе шкаф: екі бөлек міндет
Қалқандағы өрт корпус ішінде дамиды: алдымен қызу, кейін оқшаулаудың бықсуы, қысқа тұйықталу, содан соң ғана ашық жалын пайда болады. Қымбат автоматикасы бар жеке шкаф газды тікелей оның ішкі көлеміне беру арқылы жергілікті қорғалады. Ғимаратта шкафтар тобы бар жеке бөлме болса, оның көлемін, герметикалығын және эвакуацияны ескеріп, бүкіл бөлме қорғалады. Бұл міндеттерді шатастыруға болмайды: жеке қалқан мен тұтас бөлмеге бірдей шешім қолдану өртті сөндірмеуі немесе тым қымбатқа түсуі мүмкін.
Қазақстандағы электр қалқаны бөлмесін өрттен қорғауға қойылатын нормативтік талаптар
Қазақстандағы электр қалқаны бөлмелерін өрттен қорғау туралы көптеген мәтіндер Ресей сайттарынан ресейлік нормаларымен бірге көшірілген: СП 5.13130.2009, ГОСТ Р 53281-2009, № 123 Федералдық заң, Ресейдің электр қондырғыларын орнату қағидалары және СП 256.1325800.2016. Қазақстандағы нысан үшін сарапшы мен ТЖД инспекторы жобаны Қазақстан Республикасының құжаттарымен салыстырады.
| Құжат | Нені қарау керек |
|---|---|
| «Өрт қауіпсіздігіне қойылатын жалпы талаптар» техникалық регламенті (ҚР ТЖМ 17.08.2021 жылғы № 405 бұйрығы) | 44–50-тармақтар және 16-қосымша: бөлме санаттары. 133-тармақ: электр жабдығы өзі орналасқан аймақтың жанғыш қоспасының санаты мен тобына сай болады. 135-тармақ: газ өрт сөндірілгеннен кейін жоба бойынша шығарылады. 150-тармақ: өрт бөлмесінде газды өрт сөндіру мен түтінге қарсы желдету бір мезгілде жұмыс істемейді. 212-тармақ: баллондар монтаждауға дейін техникалық куәландырылады. |
| СН РК 2.02-02-2023 «Ғимараттар мен құрылыстардың өрт автоматикасы» | 5-бөлім: автоматикамен жабдықталатын ғимараттар мен бөлмелер. 9-бөлім: газды өрт сөндіру. 9.1 — қондырғыларды құрастыру, 9.2 — саптамалар, 9.3 — қорғалатын бөлмелерге талаптар, 9.4 — көлем бойынша жергілікті сөндіру, 9.5 — басқару. |
| СП РК 2.02-102-2022 «Ғимараттар мен құрылыстардың өрт автоматикасы» | 5.4-бөлім, Г, Д және Е қосымшалары: газ массасын және қысымды түсіру ойығының ауданын есептеу әдістемесі. ФК-5-1-12 жинақта сипатталмаған. |
| Өрт қауіпсіздігі қағидалары (ҚР ТЖМ 21.02.2022 жылғы № 55 бұйрығы) | 70-тармақ: өрт автоматикасы жүйелерін қабылдау актісі. 76-тармақ: техникалық куәландыру мерзімі өткен баллондар монтажға қабылданбайды. |
| ЕАЭО ТР 043/2017 | Модульдер мен өрт сөндіргіш газдарды міндетті сертификаттау. |
| СТ РК 1902-2009, СТ РК 1900-2009, СТ РК 2512-2014 | Газды өрт сөндіру қондырғыларының модульдері мен батареялары, тарату құрылғылары және өрт сөндіргіш газдар. СТ РК 1902-2009 — ГОСТ Р 53281-2009 стандартының қазақстандық баламасы. |
| ҚР электр қондырғыларын орнату қағидалары (ҚР Энергетика министрінің 20.03.2015 жылғы № 230 бұйрығы) | 2088–2090-тармақтар: электр қалқаны бөлмелеріне талаптар. 2180-тармақ: өрт сөндіру жүйелері қосалқы станциядан, негізгі тарату қалқанынан немесе кіріс-тарату құрылғысынан жеке желілермен қоректенеді. 541-тармақ: өзара резервтелетін өрт сөндіру кабельдері өрт екеуін бір мезгілде істен шығармайтындай төселеді. |
СТ РК стандарттары ТР ЕАЭС 043/2017 стандартының тізіміне кіреді. Бұрынғы СН РК 2.02-11-2002 нормалары 2023 жылғы 1 наурызда күшін жойды, бірақ техникалық тапсырмаларда оларға сілтеме әлі кездеседі. Осындай тапсырма алсаңыз, сараптамаға дейін сілтемені ауыстыруды сұраңыз.
ҚР ҚН 2.02-02-2023 құжатының 9-бөлімінде көлем бойынша жергілікті газды өрт сөндіру қондырғыларына арналған жеке 9.4-тармақ бар. Бүкіл бөлмені қорғау қажет болмағанда жеке шкафты немесе шкафтар тобын қорғау осы тармақ бойынша жобаланады.
ҚР электр қондырғыларын орнату қағидалары бөлменің өзіне қандай талап қояды
- кіріс құрылғылары, кіріс-тарату құрылғылары және негізгі тарату қалқандары тек қызмет көрсетуші персонал кіретін электр қалқаны бөлмелеріне, су басу қаупі бар аудандарда су басу деңгейінен жоғары орнатылады (2088-тармақ);
- сенімді гидрооқшаулау болмаса, бөлме санитарлық тораптар, душтар, асүйлер, жуу орындары мен басқа ылғалды процесті бөлмелердің астына орналастырылмайды (2089-тармақ);
- кіріс-тарату құрылғылары мен негізгі тарату қалқандары бар бөлмеде табиғи желдету, электр жарығы және кемінде +5 °C температура болады (2090-тармақ).
Газды өрт сөндіру үшін бұл екі нәрсені білдіреді. Жобалаушы табиғи желдетуді герметикалық емес саңылау ретінде есепке алып, өрт сөндіру кезінде клапандармен жабады. Бөлме ғимараттың жылытылмайтын бөлігінде болса, ең төменгі +5 °C температураны модуль мен газ паспорты бойынша тексереді.
Қандай ауданнан бастап бөлмені қорғау міндетті
Өрт сөндіру қондырғыларымен жабдықталатын бөлмелер тізімі ҚР ҚН 2.02-02-2023 құжатының 5-бөлімінде берілген (11.08.2026 күнгі өзгерістерімен). Ресейдің СП 486.1311500 талаптары Қазақстанда қолданылмайды.
Электр қалқаны бөлмесінің өрт қауіптілігі санаты
Мұндай бөлмелер әдетте В1–В4 өрт қауіпті санаттарына жатады. Нақты санатты жобалаушы № 405 техникалық регламентінің 16-қосымшасы бойынша бөлме учаскесінің меншікті өрт жүктемесін есептеп, жобалық құжаттамада көрсетеді (45-тармақ).
| Санат | Учаскедегі меншікті өрт жүктемесі, МДж/м² |
|---|---|
| В1 | 2200-ден жоғары |
| В2 | 1401-ден 2200-ге дейін |
| В3 | 181-ден 1400-ге дейін |
| В4 | 1-ден 180-ге дейін |
2026 жылдан бастап жүйені қабылдау тәртібі
2026 жылғы 1 ақпаннан бастап өрт автоматикасы жүйелерін облыстардың және республикалық маңызы бар қалалардың төтенше жағдайлар департаменттері қабылдайды. Қабылдау тегін және 15 жұмыс күніне дейін созылады. Сіз ЭЦҚ арқылы электрондық өтініш беріп, бекітілген жобаны, сараптаманың оң қорытындысын және жабдықтың сәйкестік құжаттарын тіркейсіз. Жүйе жобаға сай монтаждалмаса немесе құжаттар дұрыс болмаса, қабылдаудан бас тартылады.
Электр қалқаны бөлмесіне газды өрт сөндірудің артықшылықтары
- Газ ток өткізбейді. Ол ғимаратты қуаттан ажыратпай, кернеудегі жабдықты сөндіреді. FireStop модульдері 1000 В дейінгі кернеудегі жабдықты сөндіруге мүмкіндік береді.
- Жабдық зақымданбайды. Ұнтақ контактілерді шаң қабатымен жабады, су мен көбік жаңа тұйықталулар туғызады. Газ із қалдырмайды және коррозияға әкелмейді.
- Газ бүкіл көлемді толтырады. Ол қалқандардың ішіне және кабель арналарына өтеді.
- Өрт тез сөнеді. Жүйе өрт кабельдерге таралмай тұрып, бастапқы кезеңде сөндіреді.
- Тоқтап қалу уақыты қысқа. Бөлме желдетіліп, қайта жұмысқа қосылады.
- Көрші бөлмелер зақымданбайды. Газ су сияқты төменгі қабаттарға ағып кетпейді.
| Тәсіл | Кернеуде | Жабдықта не қалады |
|---|---|---|
| Су, көбік | тек қуаттан ажыратқаннан кейін | ылғал, жаңа қысқа тұйықталулар |
| Ұсақ дисперсті су | өндіруші шектеулері бойынша | аппараттардағы ылғал |
| Ұнтақ | өндіруші көрсеткен кернеуге дейін | контактілердегі шаң қабаты, қосуға дейін ұзақ тазалау |
| Аэрозоль | өндіруші көрсеткен кернеуге дейін | тұнба, кездейсоқ іске қосылғанда генератордың ыстық өнімдері |
| Газ | иә, FireStop модульдері 1000 В дейін | ештеңе қалмайды |
Қандай газдар электр қалқаны бөлмесіне сәйкес келеді
Хладон 227еа және 125
- кернеудегі электр қондырғыларын жақсы сөндіреді (Е класты өрттер);
- төмен жұмыс концентрациясы шағын модульдерді пайдалануға мүмкіндік береді;
- контактілердің коррозиясын туғызбайды;
- өртті бастапқы кезеңде сөндіреді.
Хладон 125 арзанырақ, бірақ оның 9,8 % жұмыс концентрациясы адамдар үшін 7,5 % қауіпсіздік шегінен жоғары. Персонал тек қызмет көрсетуге кіретін бөлмелерде ол жиі қолданылады.
Фторкетон ФК-5-1-12
- озон қабатын бұзбайды;
- диэлектрик, кернеудегі жабдықты сөндіреді;
- релелік қорғаныс электроникасы мен контроллерлерде із қалдырмайды;
- адамдар үшін қауіпсіздік қоры ең үлкен: 5,4 % сөндіру концентрациясында шегі 10 %.
Инертті газдар
- жабдыққа химиялық әсер етпейді;
- жалында ыдырамайды;
- жоғары қысымды баллондар мен станцияға көп орын қажет, сондықтан электр қалқаны бөлмелерінде сирек кездеседі.
Газдарды салыстыру: Алматыдағы 100 м³ электр қалқаны бөлмесі
| Газ | Есептік концентрация | Адамдарға қауіпсіздік шегі (NOAEL, NFPA 2001) | Газ массасы | Модуль |
|---|---|---|---|---|
| Хладон 227еа | 7,2 % | 9,0 % | 63,8 кг | 1 × 60 л |
| Фторкетон ФК-5-1-12 | 5,4 % | 10 % | 87,7 кг | 1 × 80 л |
| Хладон 125 | 9,8 % | 7,5%, жұмыс концентрациясынан төмен | 63,9 кг | 1 × 80 л |
Бұл алдын ала бағалау. Шамамен 850 м биіктіктегі Алматы үшін ҚР ЕЖ 2.02-102-2022 Д.11 кестесіндегі 0,90 түзету қолданылды, ал жобада масса электр қалқан бөлмесінің ойықтары мен герметикалығын ескере отырып қайта есептеледі.
Қазақстандық жинақта ФК-5-1-12 үшін нормативтік концентрация жоқ, сондықтан ҚР ҚН 2.02-02-2023 9.1.6-тармағы бойынша ол өндірушінің құжаттамасы негізінде алынады. Біз № 2 Өзгерісімен Ресейдің СП 485 құжатындағы 5,4 % бойынша есептедік. Жобадағы басқа санды жобалаушымен салыстырыңыз.
Қалай таңдау керек: адамдар болмайтын бөлмелерге арзанырақ хладон 125 сәйкес келеді. Персонал жиі болса, фторкетон немесе хладон 227еа таңдаңыз. Таңдауға бөлме көлемі, жабдық кернеуі және модульге арналған орын да әсер етеді.
Газды өрт сөндіру жүйесін жобалау
Жобалаушы электр қалқаны бөлмесіне мыналарды қарастырады:
- бөлме көлемі мен қалқан конфигурациясын ескерген газ массасын;
- газ қалқандардың ішіне және кабель арналарына жететіндей саптамалар мен модульдердің орналасуын;
- ерте анықтауды: түтін хабарлағыштарын, ал қымбат автоматикасы бар қалқандарда корпус ішіндегі бөлек датчиктерді;
- автоматты, қашықтан және қолмен іске қосуды; қолмен іске қосу құралы өрт жетпейтін жерде орнатылады;
- іске қосуға дейін персоналды хабардар етуді;
- электрик газ шығаруға тап болмауы үшін бөлмедегі жұмыс кезінде автоматиканы өшіру мүмкіндігін;
- жүйені негізгі тарату қалқанынан немесе кіріс-тарату құрылғысынан жеке желімен қоректендіруді (ҚР электр қондырғыларын орнату қағидаларының 2180-тармағы);
- газ шығаруға дейін табиғи желдету клапандарын жабуды (№ 405 регламенттің 150-тармағы);
- артық қысымды түсіру клапанын және өрт сөндірілгеннен кейін газды шығару тәртібін.
Аспалы немесе еденге орнатылатын модульдер
Электр қалқаны бөлмелері көбіне шағын, сондықтан аспалы модульдерді орнату ыңғайлы: құбырсыз, дәнекерлеусіз және ұзақ тоқтатусыз. Бөлме үлкен болса немесе бірнеше бөлме қатар орналасса, тарату құрылғылары арқылы бәрін қорғайтын еденге орнатылатын модульдердің бір батареясы тиімдірек.
Жеке шкаф үшін көлем бойынша жергілікті өрт сөндіру қолданылады (ҚР ҚН 2.02-02-2023, 9.4-тармақ): газ тікелей корпусқа беріледі. Жобалаушы ішкі қалқаларды, кабель кірістерін және қызмет көрсетуге қолжетімділікті ескереді. Жиі қателер: көлем бойынша қоры жоқ модуль, ескерілмеген қалқалар және қуат ажыратудың болмауы.
FireStop модульдерін Алматыда өндіреміз және жүйені бірден нақты жабдыққа сай жобалаймыз. Жобаңыз дайын болса, басқа өндірушінің жабдығына жасалғанның өзінде, газ есебін, саптамаларды, құбырларды және қысымды түсіру клапанын тегін тексереміз.
Жобалау жұмысының кезеңдері
1. Электр қалқаны бөлмесін жобалау алдындағы тексеру
- электр жабдығын және оның орналасуын қараймыз;
- нысанның электрмен жабдықтау сызбасын зерттейміз;
- өрт жүктемесін және бөлме санатын бағалаймыз;
- электрмен жабдықтаудағы үзілістің қаншалықты маңызды екенін анықтаймыз.
2. Жобалау
- нақты бөлмеге техникалық тапсырма дайындаймыз;
- газ массасын есептеп, модульдерді таңдаймыз;
- жүйенің электрмен жабдықтау және желдетумен байланысын сипаттаймыз;
- жобаны нысанның бас энергетигімен келісеміз.
3. Сараптама және келісу
- жобаны сараптамаға тапсырып, оң қорытынды алғанға дейін ескертулерге жауап береміз;
- жұмыс кестесін нысанның энергетика қызметімен келісеміз.
4. Монтаж, іске қосу-баптау және тапсыру
- бөлме жұмысына ең аз араласып, электр қауіпсіздігі қағидалары бойынша монтаждаймыз;
- монтажға тек техникалық куәландыруы жарамды баллондарды қабылдаймыз (Өрт қауіпсіздігі қағидаларының 76-тармағы, № 405 регламенттің 212-тармағы);
- жүйені газ шығармай тексереміз;
- персоналды іске қосылған кездегі әрекеттерге үйретіп, жүйені ТЖ департаментіне тапсырамыз.
5. Техникалық қызмет көрсету
- жүйені энергетика қызметімен келісілген уақытта регламент бойынша тексереміз;
- ақау сигналдарына әрекет етеміз;
- модульдердегі газ қысымы мен массасын бақылаймыз.
Электр қалқаны бөлмесін газды өрт сөндіру қанша тұрады
Құнды нысан бойынша есептейміз. Оған мыналар әсер етеді:
- бөлме көлемі немесе қорғалатын шкаф саны;
- газ: хладон 125, 227ea немесе фторкетон;
- аспалы модульдер немесе бірнеше бөлмеге арналған тарату құрылғылары бар батарея;
- жабдық кернеуі;
- автоматика, хабарлау және қысымды босату клапаны;
- жобалау, сараптама және қызмет көрсету.
Жиі қойылатын сұрақтар
Өрт сөндірер алдында бөлмені қуаттан ажырату керек пе?
Кернеу 1000 В-тан аспаса, жоқ: газ ток өткізбейді. Газ шығарылмас бұрын желдету автоматты жабылады.
Бір жүйемен бірнеше бөлмені қорғауға бола ма?
Иә, олар қатар орналасса. Еденге орнатылатын модульдердің бір батареясы тарату құрылғылары арқылы қажетті бөлмеге газ береді.
Бөлмеде электриктер жұмыс істесе, не істеу керек?
Кездейсоқ сигнал газ шығаруды бастамауы үшін жұмыс кезінде автоматика қол режиміне ауыстырылады. Жұмыстан кейін жүйе автоматты режимге қайтарылып, журналға жазылады.
Бөлмеге қанша модуль қажет?
Бөлме көлемі мен герметикалығына байланысты. Өлшемдерді жіберіңіз, есептейміз.